Chăm lo xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam vững mạnh toàn diện, có chất lượng tổng hợp, sức chiến đấu cao, đặc biệt là vững mạnh về chính trị là một chủ trương nhất quán của Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh trong các thời kỳ cách mạng. Trong bối cảnh mới hiện nay, để bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc, giữ vững môi trường hòa bình, ổn định để phát triển bền vững đất nước. Đại hội XIII của Đảng xác định: “… phấn đấu năm 2030 xây dựng Quân đội nhân dân, Công an nhân dân cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại; vững mạnh về chính trị”^[1]. Trong quá trình ấy, các giá trị văn hóa, đặc biệt là những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc có đóng góp to lớn vào công cuộc xây dựng Quân đội tinh, gọn, mạnh nói chung, xây dựng Quân đội vững mạnh về chính trị nói riêng.

1. Vị trí, vai trò của văn hóa truyền thống trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam

Giá trị văn hóa truyền thống chính là những tư tưởng, biểu tượng, giá trị và chuẩn mực xã hội hóa, những tác phẩm văn hóa, nghệ thuật được cộng đồng tin tưởng và mong muốn gìn giữ, truyền đạt, noi theo. Nói đến giá trị văn hóa truyền thống là nói đến những giá trị tốt đẹp tiêu biểu cho một nền văn hóa được chắt lọc, lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Do vậy, khi nói đến giá trị văn hóa truyền thống cũng là nói đến những giá trị văn hóa được hình thành và phát triển trong quá trình dựng nước và giữ nước của mỗi dân tộc.

Văn hóa truyền thống là nguyên lý đạo đức liên kết xã hội. Giá trị văn hóa truyền thống luôn có tính bền vững, trở thành những nguyên lý đạo đức lớn mà dân tộc đó phải dựa vào để liên kết xã hội, tạo nên sức mạnh nhằm xây dựng và bảo vệ đất nước vì sự tiến bộ của con người và xã hội; là chỗ dựa đáng tin cậy và là điểm tựa vững chắc cho một dân tộc trong quá trình vận động lịch sử ở hiện tại cũng như tương lai. Ở phạm vi một tổ, cá nhân, giá trị văn hóa truyền thống là nền tảng, là chuẩn mực để mọi cá nhân, tổ chức gìn giữ, phát huy và vận dụng trong quá trình phát triển của mình. Quân đội nhân dân Việt Nam, trong quá trình xây dựng, chiến đấu, trưởng thành, đặc biệt là nhiệm vụ xây dựng vững mạnh về chính trị luôn lấy những giá trị truyền thống của dân tộc làm thước đo, phương châm, mục tiêu xây dựng Quân đội chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, trong đó lấy xây dựng vững mạnh về chính trị làm cơ sở. Vì vậy, kế thừa và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống dân tộc có vai trò rất quan trọng trong việc xây dựng Quân đội vững mạnh về chính trị.

Những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc ta đã được khẳng định: “Đó là lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự cường dân tộc, tinh thần đoàn kết, ý thức cộng đồng gắn kết cá nhân – gia đình – làng xã – Tổ quốc; lòng nhân ái, khoan dung, trọng nghĩa tình, đạo lý, đức tính cần cù, sáng tạo trong lao động; sự tinh tế trong ứng xử, tính giản dị trong lối sống…”[2]. Những giá trị văn hóa truyền thống này đã tạo nên sức mạnh nội sinh của dân tộc Việt Nam; là những nhân tố quan trọng định hướng tư tưởng, tình cảm, hành động của con người Việt Nam trong suốt quá trình phát triển; góp phần tạo nên con người Việt Nam có lòng yêu quê hương, đất nước nồng nàn, tinh thần đoàn kết, ý thức cộng đồng, giàu lòng nhân ái, lao động cần cù, chiến đấu dũng cảm, sống thích ứng… Đó cũng là những yêu cầu phẩm chất, nhân cách cần có của người quân nhân cách mạng trong Quân đội nhân dân Việt Nam.

Văn hóa truyền thống là vũ khí sắc bén trong công cuộc dựng và nước. Các giá trị văn hóa truyền thống dân tộc được thử thách qua nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau, nó được hun đúc trong suốt quá trình đấu tranh dựng nước và giữ nước. Vượt qua những diễn biến phức tạp của chiều dài lịch sử dân tộc, các giá trị văn hóa truyền thống đã khẳng định sức sống mãnh liệt của mình và chúng được sử dụng như là vũ khí sắc bén, đóng góp vào lịch sử hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước. Lịch sử cho thấy, qua những lần giao lưu, tiếp biến, hội nhập văn hóa, qua những cuộc chiến tranh tàn bạo của kẻ thù xâm lược, các giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam không chỉ được bảo tồn mà còn phát triển phong phú hơn. Các giá trị văn hóa truyền thống đã ăn sâu vào máu thịt con người Việt Nam, tạo nên một sức mạnh phi thường, có khả năng “đề kháng” và đấu tranh mạnh mẽ chống lại mọi kẻ thù xâm lược qua nhiều thế kỷ. Từ khi Quân đội ta ra đời, luôn lấy yếu tố chính trị – tinh thần làm cốt để phát huy mạnh mẽ sức mạnh tổng hợp của toàn Đảng, toàn quân và toàn dân, đánh thắng mọi kẻ thì xâm lược.

Văn hóa truyền thống tham gia xây dựng hệ giá trị văn hóa Việt Nam hiện đại. Nói tới văn hóa Việt Nam là nói tới con người Việt Nam. Nói tới giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam là nói tới dân tộc Việt Nam. Giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam là sự chắt lọc và kết tinh tất cả những gì ưu tú, tinh túy, tốt đẹp nhất trong suốt lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước. Nó được lưu truyền cho các thế hệ sau, được các thế hệ gìn giữ, kế thừa, phát huy để trở thành nguồn lực nội sinh cho công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa ngày nay. Vai trò đặc biệt quan trọng của giá trị văn hóa truyền thống là sự tham gia xây dựng hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam hiện nay. Quá trình này, được thực hiện thông qua sự hội tụ và lan tỏa những giá trị văn hóa cốt lõi, làm cho nó được hiện thực hóa trong cuộc sống, làm cho các giá trị văn hóa và chuẩn mực mới vừa hợp truyền thống vừa mang hơi thở của thời đại, cụ thể: 1) Thực tiễn lịch sử cho thấy, các giá trị văn hóa truyền thống có khả năng làm cho các giá trị văn hóa và chuẩn mực mới vẫn đậm đà bản sắc dân tộc, như: các giá trị lòng yêu nước, tự cường, đoàn kết, ý thức cộng đồng, nhân ái, khoan dung, nghĩa tình, đạo lý, cần cù, sáng tạo… cho đến nay vẫn còn nguyên giá trị; 2) Các giá trị văn hóa truyền thống có khả năng làm cho các giá trị văn hóa và chuẩn mực mới được tiếp nhận, bổ sung và phát triển phù hợp với yêu cầu mới của lịch sử, như: các giá trị văn hóa truyền thống đã định hình chuẩn mực con người trọng tình nghĩa, ý thức cộng đồng gắn kết cá nhân – gia đình – làng xã – Tổ quốc, nhưng với yêu cầu xã hội mới hiện nay, con người cần tiếp nhận, bổ sung và phát triển các giá trị mới như dân chủ, kỷ cương, công bằng, trách nhiệm…

3. Quán triệt, vận dụng giá trị văn hóa truyền thống trong xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam về chính trị

Xây dựng Quân đội vững mạnh về chính trị có vị trí, vai trò đặc biệt quan trọng trong sự nghiệp đổi mới, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Bởi, nó luôn gắn liền với sinh mệnh của Đảng, Nhà nước, sự tồn vong của chế độ; quyết định cuộc sống hòa bình, ấm no, tự do, hạnh phúc của nhân dân, sự trưởng thành, phát triển và tăng cường sức mạnh chiến đấu và chiến thắng của Quân đội ta. Đây là nhiệm vụ không chỉ xuất phát từ yêu cầu “người trước, súng sau”, “lấy chính trị làm gốc”, nâng cao chất lượng tổng hợp, sức mạnh chiến đấu của Quân đội, mà còn xuất phát từ yêu cầu, nhiệm vụ bảo vệ vững chắc thành quả cách mạng, thành tựu của gần 40 năm đổi mới toàn diện đất nước. Đồng thời, là kinh nghiệm xây dựng Quân đội về chính trị gần 80 qua của Đảng, Nhà nước và Quân đội. Qua đó, nhằm xây dựng cho cán bộ, chiến sĩ có bản lĩnh chính trị kiên định vững vàng, tuyệt đối trung thành với Đảng, Nhà nước và Nhân dân, thực sự là lực lượng nòng cốt trong thực hiện nhiệm vụ quân sự, quốc phòng, bảo vệ Tổ quốc.

Xây dựng Quân đội vững mạnh về chính trị thực chất là giữ vững và tăng cường bản chất giai cấp công nhân, tính nhân dân và tính dân tộc, đảm bảo cho Quân đội luôn là lực lượng chính trị, lực lượng chiến đấu trung thành, tin cậy của Đảng, Nhà nước và Nhân dân, đặt dưới sự lãnh đạo tuyệt đối, trực tiếp về mọi mặt của Đảng; là đội quân từ nhân dân mà ra, vì nhân dân mà chiến đấu xứng đáng với truyền thống: Quân đội ta trung với Đảng, trung với nước, hiếu với dân, sẵn sàng chiến đấu, hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc, vì chủ nghĩa xã hội. Nhiệm vụ nào cũng hoàn thành, khó khăn nào cũng vượt qua, kẻ thù nào cũng đánh thắng.

Trong tình hình mới, xây dựng Quân đội nói chung, xây dựng Quân đội vững mạnh về chính trị nói riêng, phải tiếp tục nắm vững nguyên tắc cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng về xây dựng Quân đội, nhất là xây dựng Quân đội về chính trị; giữ vững và tăng cường sự lãnh đạo tuyệt đối, trực tiếp về mọi mặt của Đảng đối với Quân đội. Đồng thời, dựa chắc vào những giá trị truyền thống của dân tộc, con người Việt Nam, đặc biệt là kết hợp với quá trình hình thành, phát triển, bổ sung những giá trị mới trong hệ giá trị dân tộc, con người mới Việt Nam xã hội chủ nghĩa để xây dựng Quân đội về chính trị, xây dựng người quân nhân cách mạng thời kỳ mới có đủ phẩm chất, năng lực, bản lĩnh, trí tuệ đáp ứng tốt yêu cầu bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong tình hình mới.

Trước những vấn đề thực tiễn liên quan đến chức năng, nhiệm vụ của Quân đội hiện nay, Đảng, Nhà nước càng phải quan tâm, chăm lo xây dựng Quân đội vững mạnh về chính trị, tư tưởng, tổ chức và đạo đức để góp phần tạo nên sức mạnh tổng hợp đủ khả năng hoàn thành thắng lợi mọi nhiệm vụ được giao, không bị động, bất ngờ trong mọi tình huống. Cùng với đó, cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư tạo ra cơ hội và thách thức đối với sự nghiệp xây dựng Quân đội, tăng cường quốc phòng, bảo vệ Tổ quốc, trước hết là vấn đề hiện đại hóa vũ khí, trang bị, nhưng cũng đặt ra yêu cầu đối với con người trong hoạt động quân sự và chiến tranh, sự kiểm soát của nhân tố chính trị – tinh thần, khả năng điều khiển đối với các loại vũ khí thông minh… Điều đó tất yếu tác động toàn diện đến công tác chuẩn bị con người ngay từ thời bình bằng các nội dung, biện pháp tiến hành công tác tư tưởng, tổ chức, cán bộ, chính sách,… góp phần làm cho Quân đội vững mạnh toàn diện; trong đó, chính trị – tinh thần là cơ sở, nền tảng cho các yếu tố khác. Vì thế, cần quan tâm xây dựng Quân đội có cơ cấu tổ chức biên chế phù hợp, tinh, gọn, hoạt động hiệu quả, sức cơ động và sức chiến đấu cao, có khả năng xử lý tốt mọi nhiệm vụ, tình huống trước sự phát triển và ứng dụng của khoa học và công nghệ là hoàn toàn phù hợp với thực tiễn.

Trong hội nhập quốc tế, hợp tác quốc phòng với các nước càng phải tăng cường bản chất cách mạng của Quân đội. Việc thực hiện tốt công tác đối ngoại quốc phòng sẽ trực tiếp góp phần hiện thực hóa quan điểm của Đảng ta: Việt Nam “là bạn, là đối tác tin cậy và là thành viên có trách nhiệm của cộng đồng quốc tế”[3]. Trong đối ngoại quốc phòng phải giữ vững bản chất cách mạng của Quân đội, tiếp tục củng cố, xây dựng và phát triển bản lĩnh chính trị và tăng cường niềm tin của Quân đội nhân dân Việt Nam với quân đội các nước và quốc tế.

Tác động của kinh tế thị trường đến xây dựng Quân đội về chính trị theo cả chiều hướng tích cực và tiêu cực. Tình trạng vi phạm kỷ luật ở một số đơn vị vẫn còn, thậm chí là vi phạm kỷ luật nghiêm trọng ở một bộ phận cán bộ, chiến sĩ. Do đó, phải giáo dục, tổ chức, quản lý quân nhân ngày càng chính quy, bài bản hơn, trước hết là tập trung nâng cao chất lượng giáo dục chính trị, pháp luật cho mọi quân nhân kết hợp với các biện pháp quản lý hành chính, kỷ luật để họ có khả năng tự kiểm soát, tự quản lý, không xảy ra vi phạm kỷ luật.

Xây dựng Quân đội về chính trị trong tình hình mới đặt ra những yêu cầu, nội dung mới toàn diện hơn so với trước. Vì vậy, cần tiếp tục tăng cường sự lãnh đạo tuyệt đối, trực tiếp về mọi mặt của Đảng đối với Quân đội nhân dân Việt Nam. Đây là nguyên tắc trong xây dựng Quân đội. Để thực hiện được, cần tiếp tục xây dựng nền tảng tư tưởng của Đảng, tăng cường bản chất giai cấp công nhân, tính nhân dân, tính dân tộc trong Quân đội. Tập trung xây dựng hệ thống tổ chức đảng, tổ chức chỉ huy, tổ chức quần chúng, các cơ quan vững mạnh toàn diện. Xây dựng, bồi dưỡng, nâng cao chất lượng chính trị cho cán bộ, chiến sĩ. Cấp ủy, chính ủy, chính trị viên, người chỉ huy các cấp phải bám sát đặc điểm, tình hình để đề ra chủ trương, biện pháp lãnh đạo, quản lý đơn vị cho phù hợp.

Tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng công tác giáo dục chính trị, định hướng tư tưởng cho bộ đội; thực hiện nghiêm Đề án “Đổi mới công tác giáo dục chính trị tại đơn vị trong giai đoạn mới”. Đổi mới nội dung, phương pháp giáo dục chính trị ở các đơn vị cần đi vào thực chất và thiết thực hơn gắn với chức trách, nhiệm vụ của mỗi người, mỗi cơ quan, đơn vị. Giáo dục chính trị phải cụ thể và xác định nội dung thiết thực với từng nhóm đối tượng. Các cơ quan, đơn vị cần coi trọng, đổi mới, nâng cao chất lượng và phát huy vai trò, hiệu quả của hoạt động công tác đảng, công tác chính trị. Cấp ủy, chính ủy, chính trị viên, người chỉ huy các cấp phải quan tâm toàn diện về nội dung, biện pháp, hình thức tiến hành công tác đảng, công tác chính trị, bảo đảm phù hợp với đặc điểm của đơn vị. Tiếp tục đẩy mạnh thực hiện Cuộc vận động Phát huy truyền thống, cống  hiến tài năng, xứng danh “Bộ đội Cụ Hồ” thời kỳ mới.

Tăng cường công tác bảo vệ chính trị nội bộ, chủ động đấu tranh phòng, chống quan điểm sai trái, thù địch, góp phần bảo vệ vững chắc trận địa tư tưởng của Đảng trong Quân đội. Mỗi cán bộ, chiến sĩ là một pháo đài vững chắc để chủ động đấu tranh phòng, chống “diễn biến hòa bình”, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” trong nội bộ. Trước âm mưu, thủ đoạn của chủ nghĩa đế quốc và các thế lực thù địch, nhất là trên không gian mạng hiện nay, đòi hỏi cán bộ, chiến sĩ Quân đội phải kịp thời phát hiện, chủ động trong đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, chống “phi chính trị hóa” Quân đội.

Tích cực tổng kết thực tiễn, nghiên cứu lý luận làm cơ sở để đề ra giải pháp phù hợp đối với xây dựng Quân đội vững mạnh về chính trị. Bởi vì, phương hướng, quan điểm của Đảng ta đều trên cơ sở lý luận và thực tiễn. Do đặc điểm, tình hình hiện nay biến đổi nhanh chóng, phức tạp liên quan trực tiếp đến vấn đề xây dựng Quân đội vững mạnh về chính trị, nên phải tổ chức tốt công tác tổng kết thực tiễn, nghiên cứu lý luận và quan tâm đầu tư nghiên cứu, vận dụng những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc, nhất là nghệ thuật quân sự phù hợp, sáng tạo trong chiến tranh bảo vệ Tổ quốc. Cấp ủy, chính ủy, chính trị viên, người chỉ huy các cấp cần tiến hành đồng bộ những chủ trương, biện pháp  giáo dục, huấn luyện, quản lý bộ đội, tạo sức mạnh tổng hợp, góp phần xây dựng Quân đội vững mạnh về chính trị trong tình hình mới.

Văn hóa truyền thống có giá trị to lớn trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam. Xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam tinh, gọn, mạnh, sức chiến đấu cao, đáp ứng yêu cầu bảo vệ Tổ quốc trong tình mới, trong đó xây dựng Quân đội tinh nhuệ về chính trị là yêu cầu cao rất cần quán triệt và vận dụng giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc trong xây dựng và phát huy nhân tố con người, đặc biệt là nhân tố chính trị tinh thần, góp phần phần xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại./.

[1] Báo cáo Chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng, trang 47

[2] Nghị quyết Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa VIII) Về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

[3] Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2016, tr. 35.