Trí tuệ nhân tạo (AI), đặc biệt là AI tạo sinh, đang tạo ra bước chuyển quan trọng trong công nghệ giáo dục. Nếu các thế hệ công nghệ trước chủ yếu hỗ trợ trình chiếu, lưu trữ và truyền tải học liệu, thì AI hiện nay có thể tham gia vào nhiều thao tác trí tuệ như phân tích chương trình, gợi ý cấu trúc bài giảng, tạo văn bản, hình ảnh, câu hỏi, mô phỏng đối thoại, phản hồi sản phẩm học tập, tìm kiếm và tổng hợp thông tin. Sự thay đổi này không chỉ bổ sung công cụ mới cho lớp học mà còn đặt ra những vấn đề mới trong quan hệ giữa người dạy, người học, tri thức và công nghệ.

Ở Việt Nam, Quyết định số 127/QĐ-TTg ngày 26 tháng 01 năm 2021 xác định AI là công nghệ nền tảng của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư [1]; Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03 tháng 6 năm 2020 đặt ra yêu cầu ứng dụng công nghệ số trong quản lý, giảng dạy, học tập và phát triển đào tạo cá thể hóa [2]. Trong Quân đội, Nghị quyết số 3488-NQ/QUTW ngày 29 tháng 01 năm 2025 xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là khâu đột phá quan trọng, gắn với bảo đảm an ninh mạng, an ninh dữ liệu và an toàn thông tin [3]. Đây là cơ sở chính trị và thực tiễn để nghiên cứu, vận dụng AI trong các học viện, nhà trường quân đội, trong đó có Học viện Chính trị.

1. Sự cần thiết vận dụng AI trong giảng dạy ở học viện chính trị

Một là, xuất phát từ yêu cầu phát triển của chuyển đổi số trong giáo dục của Quân đội và Học viện

Chuyển đổi số trong giáo dục không đồng nhất với việc chuyển tài liệu giấy thành tệp điện tử, đưa bài giảng lên hệ thống quản lý học tập hoặc thay bảng viết bằng màn hình trình chiếu. Bản chất sâu hơn của chuyển đổi số là làm thay đổi cách tổ chức hoạt động dạy và học trên cơ sở dữ liệu, công nghệ và phương thức tương tác mới. Nếu số hóa mới chủ yếu thay đổi hình thức tồn tại của học liệu, thì vận dụng AI có thể tác động trực tiếp đến quá trình chuẩn bị, tổ chức và đánh giá chất lượng của quá trình giảng dạy.

Đối với Học viện Chính trị, yêu cầu “đẩy mạnh chuyển đổi số và ứng dụng thành tựu khoa học công nghệ tiên tiến, hiện đại, trí tuệ nhân vào dạy, học và quản lý điều hành huấn luyện”[3, tr49] càng cấp thiết khi nhiệm vụ giáo dục, đào tạo phải đáp ứng sự phát triển của thực tiễn xây dựng Quân đội hiện đại. Xây dựng Quân đội hiện đại trước hết là con người hiện đại, trong đó, xây dựng cán bộ phải là “then chốt”. Do đó yêu cầu, đội ngũ cán bộ, nhất là cán bộ chính trị hiện nay phải có khả năng làm việc trong không gian số, nhận diện thông tin sai lệch, phân tích những sản phẩm do thuật toán tạo ra và định hướng nhận thức cho cán bộ, chiến sĩ. Nếu hoạt động giảng dạy không chủ động tiếp cận AI, nhà trường khó có thể chuẩn bị và phát triển đầy đủ năng lực cho học viên trước những vấn đề họ sẽ trực tiếp gặp trong đơn vị. Vì vậy, vận dụng AI không chỉ nhằm làm cho bài giảng “hiện đại hơn”, mà còn là phương thức đưa mục tiêu chuyển đổi số vào chiều sâu của hoạt động sư phạm. Góp phần hình thành năng lực số, năng lực kiểm chứng và khả năng làm chủ công nghệ cho cả giảng viên và học viên; đồng thời cung cấp thực tiễn mới để nghiên cứu các vấn đề về nhận thức, ý thức, con người, đạo đức và trách nhiệm xã hội trong thời đại số.

Hai là, xuất phát từ đặc thù của tri thức khoa học xã hội và nhân văn quân sự

Tri thức khoa học xã hội và nhân văn quân sự có tính lý luận, chính trị và thực tiễn cao, mức độ khái quát lớn. Nếu giảng viên chỉ trình bày kết luận theo lối một chiều, người học có thể ghi nhớ khái niệm nhưng chưa nhận ra quá trình hình thành luận điểm, mối liên hệ giữa các phạm trù và giá trị phương pháp luận của tri thức. AI tạo ra khả năng chuyển đổi hình thức biểu đạt của cùng một nội dung từ văn bản sang sơ đồ, bản đồ khái niệm, bảng so sánh, trục thời gian, tình huống giả định hoặc hệ thống câu hỏi. Đây là ưu thế đáng chú ý đối với các môn lý luận, bởi người học được đặt vào quá trình phát hiện mâu thuẫn, kiểm tra tiền đề và tự xây dựng kết luận thay vì chỉ tiếp nhận đáp án có sẵn.

Ba là, xuất phát từ sự thay đổi phương thức tiếp cận tri thức của học viên

Học viên hiện nay có thể tiếp cận lượng thông tin rất lớn trong thời gian ngắn. Trong điều kiện đó, vai trò của giảng viên không còn chủ yếu là cung cấp càng nhiều thông tin càng tốt, mà chuyển mạnh sang lựa chọn vấn đề, tổ chức hoạt động nhận thức, hướng dẫn kiểm chứng và giúp người học hình thành chính kiến khoa học. Sự phổ biến của AI làm thay đổi rõ hơn phương thức học tập: Chỉ với một câu lệnh, người học có thể nhận được đề cương, bản tóm tắt, bài luận hoặc lời giải tương đối hoàn chỉnh. Nếu Học viện và giảng viên không hướng dẫn, học viên vẫn có thể sử dụng AI nhưng theo cách tự phát (sao chép câu trả lời, nhờ AI làm hộ bài tập, tạo sản phẩm có hình thức tốt nhưng thiếu cơ sở và không phản ánh năng lực thực. Ngược lại, nếu được tổ chức đúng, AI có thể trở thành “trợ lý học tập” hiệu quả, giúp học viên nhận thức nhanh và sâu sắc, bản chất của vấn đề.

Như vậy, sự cần thiết vận dụng AI trong giảng dạy bắt nguồn từ cả yêu cầu khách quan của chuyển đổi số, đặc thù của tri thức KHXH&NV và sự thay đổi trong phương thức tiếp cận tri thức. Không chủ động vận dụng sẽ dẫn tới khoảng trống nhận thức của học viên; nhưng vận dụng thiếu nguyên tắc cũng có thể làm giảm chất lượng đào tạo. Giải quyết đúng mối quan hệ này đòi hỏi xác định cụ thể nội dung và cách thức sử dụng AI của giảng viên, để quá trình giảng dạy có chất lượng hơn.

2. Một số giải pháp nâng cao hiệu quả vận dụng AI trong giảng dạy ở Học viện Chính trị

Quá trình dạy học là quá trình tương tác có mục đích giữa giảng viên và học viên. Trong đó, giảng viên là chủ thể tổ chức, định hướng và điều khiển hoạt động giảng dạy; học viên là chủ thể tích cực, tự giác của hoạt động học tập. AI thuộc hệ thống phương tiện hỗ trợ, không phải chủ thể của quá trình dạy học. Vì vậy, hiệu quả vận dụng AI phụ thuộc trước hết vào năng lực và trách nhiệm của giảng viên trong thiết kế bài giảng, tổ chức hoạt động nhận thức và kiểm tra, đánh giá kết quả học tập. Kết quả nhận thức của học viên là cơ sở, kênh thông tin quan trọng để giảng viên điều chỉnh nội dung, phương pháp của quá trình giảng dạy. Để nâng cao hiệu quả vận dụng AI trong giảng dạy ở Học viện Chính trị, đòi hỏi giảng viên, cần thực hiện tốt nội dung giải pháp sau:

Một là, nâng cao nhận thức, năng lực của giảng viên trong thiết kế bài giảng có sự hỗ trợ của AI

Thiết kế bài giảng là khâu mở đầu, quyết định phương hướng và chất lượng của quá trình giảng dạy. Trong khâu này, giảng viên phải xác định rõ đối tượng, mục tiêu, nội dung, phương pháp, phương tiện và cách thức đánh giá. AI có thể tham gia hỗ trợ, nhưng quyền quyết định phải thuộc về giảng viên. Trước hết, giảng viên cần căn cứ vào mục tiêu đào tạo và đặc điểm của từng đối tượng để xác định nội dung, mức độ và phạm vi sử dụng AI. Ngoài ra, giảng viên sử dụng AI để phân tích chương trình, gợi ý cấu trúc, thiết kế câu hỏi, xây dựng tình huống, lập bảng so sánh, sơ đồ hóa nội dung và dự kiến những điểm học viên dễ nhầm lẫn.

Tuy nhiên, giảng viên phải trực tiếp xác định luận điểm trung tâm, lựa chọn kiến thức cơ bản, sắp xếp logic bài giảng và kiểm soát nội dung khoa học. Đối với các môn lý luận chính trị, tri thức không phải tập hợp thông tin riêng lẻ mà là hệ thống khái niệm, phạm trù, nguyên lý và quy luật có quan hệ chặt chẽ. Một sản phẩm do AI tạo ra dù diễn đạt mạch lạc vẫn có thể giản lược nội hàm khái niệm, tách luận điểm khỏi bối cảnh hoặc ghép nối các quan điểm không cùng cơ sở phương pháp luận. Vì vậy, mọi nội dung do AI đề xuất phải được giảng viên đối chiếu với giáo trình, tài liệu kinh điển, văn kiện của Đảng, nghị quyết, văn bản pháp luật và công trình khoa học đáng tin cậy. Trong xây dựng học liệu, giảng viên có thể sử dụng AI để tạo sơ đồ, hình ảnh, câu hỏi và tình huống minh họa. Tuy nhiên, học liệu trực quan phải phục vụ làm rõ bản chất của vấn đề, không được làm đơn giản hóa nội dung lý luận hoặc biến bài giảng thành sự trình diễn công nghệ. Người giảng viên phải xác định học liệu nào thật sự cần thiết, đặt ở vị trí nào và sử dụng như thế nào để hỗ trợ hoạt động nhận thức của học viên.

Như vậy, năng lực sử dụng AI trong thiết kế bài giảng không được đo bằng số lượng công cụ giảng viên biết sử dụng, mà bằng khả năng xác định đúng nhiệm vụ, đặt đúng yêu cầu, lựa chọn kết quả phù hợp, kiểm chứng nội dung và chuyển hóa sản phẩm của AI thành bộ phận hữu cơ của bài giảng.

Hai là, phát huy vai trò của giảng viên trong tổ chức hoạt động nhận thức và tương tác trên lớp có sự hỗ trợ của AI

Nếu thiết kế bài giảng tạo ra phương án sư phạm thì tổ chức dạy học trên lớp là quá trình hiện thực hóa phương án ấy. Đây là nơi diễn ra sự tương tác trực tiếp giữa giảng viên và học viên. Trong quá trình này, giảng viên giữ vai trò lựa chọn vấn đề, tạo tình huống, giao nhiệm vụ, điều khiển thảo luận, xử lý ý kiến và khái quát nội dung. AI chỉ cung cấp thông tin, phương án hoặc dữ liệu để phục vụ sự tương tác.

Cần khắc phục cách sử dụng AI theo hướng làm sẵn nội dung: AI tạo văn bản, giảng viên trình chiếu, học viên tiếp nhận. Cách làm này có thể giảm thao tác của người dạy nhưng dễ làm tăng tính thụ động của người học. Hướng vận dụng phù hợp là sử dụng kết quả của AI như một nguồn vật liệu để giảng viên tổ chức hoạt động nhận thức. Giảng viên yêu cầu AI tạo ra nhiều cách giải thích về cùng một vấn đề, sau đó tổ chức cho học viên so sánh, lựa chọn và bảo vệ quan điểm. Một câu trả lời của AI có thể được sử dụng như tình huống để học viên phát hiện sai sót, bổ sung điều kiện còn thiếu, kiểm tra nguồn trích dẫn hoặc viết lại lập luận. Giá trị của AI trong trường hợp này không nằm ở việc cung cấp đáp án, mà ở khả năng tạo ra đối tượng để học viên phân tích và phản biện dưới sự định hướng của giảng viên.

Giảng viên cũng cần sử dụng AI để phân hóa nhiệm vụ theo đặc điểm đối tượng của học viên. Tuy nhiên, việc phân hóa phải do giảng viên quyết định trên cơ sở hiểu biết trực tiếp về người học; không nên giao cho AI tự động đánh giá và gắn nhãn năng lực. Trong quá trình tổ chức dạy học, giảng viên còn phải bảo đảm định hướng chính trị, tư tưởng. AI được hình thành từ nhiều nguồn dữ liệu khác nhau nên có thể đưa ra cách tiếp cận không phù hợp với mục tiêu đào tạo của Học viện. Người thầy phải nhận diện, phân tích và xử lý những biểu hiện giản lược, trung tính hóa hoặc làm sai lệch bản chất của vấn đề; đồng thời hướng dẫn học viên biết phân biệt thông tin với tri thức khoa học, phân biệt cách diễn đạt có vẻ hợp lý với lập luận có đủ căn cứ. Như vậy, cần chuyển trọng tâm từ “giảng viên dùng AI để tạo bài giảng” sang “giảng viên dùng AI để tổ chức cho học viên tư duy”. AI không làm thay hoạt động nhận thức mà giúp người thầy tạo ra những nhiệm vụ nhận thức đa dạng và phức tạp hơn.

Ba là, đề cao trách nhiệm của giảng viên trong kiểm tra, đánh giá và điều chỉnh quá trình dạy học có sử dụng AI

Kiểm tra, đánh giá không chỉ nhằm xác định kết quả học tập mà còn cung cấp thông tin để giảng viên điều chỉnh nội dung và phương pháp giảng dạy. Khi AI có thể nhanh chóng tạo ra một bài viết hoàn chỉnh, giảng viên phải đổi mới cách đánh giá để xác định đúng năng lực thực chất của học viên. AI có thể hỗ trợ giảng viên xây dựng câu hỏi, tạo biến thể tình huống, phân loại nhiệm vụ theo mức độ nhận thức và tổng hợp các lỗi phổ biến. Tuy nhiên, việc xác định mục tiêu đánh giá, lựa chọn nội dung, xây dựng đáp án, chấm điểm và kết luận kết quả học tập phải do giảng viên trực tiếp thực hiện. Không nên giao hoàn toàn cho AI việc ra đề, nhận xét hoặc quyết định điểm số, bởi AI không hiểu đầy đủ mục tiêu đào tạo, đặc điểm của từng đối tượng và quá trình tiến bộ của học viên. Giảng viên cần giảm các câu hỏi chỉ yêu cầu tái hiện kiến thức, tăng câu hỏi yêu cầu lập luận, phản biện, giải trình và vận dụng.

Đánh giá cần kết hợp giữa sản phẩm cuối cùng và quá trình tạo ra sản phẩm. Giảng viên có thể yêu cầu học viên khai báo phạm vi sử dụng AI, trình bày nguồn dùng để kiểm chứng, so sánh kết quả ban đầu của AI với nội dung đã chỉnh sửa hoặc giải thích lý do chấp nhận, bác bỏ từng đề xuất. Đối với nhiệm vụ quan trọng, cần kết hợp chấm bài viết với vấn đáp, thuyết trình hoặc bảo vệ trực tiếp. Nếu học viên không thể giải thích luận điểm, xác định nguồn và vận dụng vào tình huống mới thì sản phẩm chưa phản ánh đúng năng lực thực chất. Trách nhiệm của giảng viên còn thể hiện ở việc bảo đảm độ chính xác và an toàn thông tin. Người thầy phải kiểm chứng mọi nội dung do AI đề xuất, đồng thời không đưa lên nền tảng công cộng tài liệu mật, tài liệu nội bộ chưa được phép phổ biến, dữ liệu cá nhân nhạy cảm hoặc thông tin liên quan đến hoạt động quân sự. AI có thể tham gia tạo ra sản phẩm nhưng không thể chia sẻ trách nhiệm với giảng viên về nội dung, định hướng chính trị và mức độ an toàn của sản phẩm đó.

AI là phương tiện hỗ trợ quan trọng và có vai trò ngày càng tăng trong quá trình tương tác giữa giảng viên và học viên. Giảng viên vẫn là chủ thể tổ chức, định hướng và điều khiển hoạt động giảng dạy; đồng thời chịu trách nhiệm cuối cùng về nội dung, phương pháp và kết quả giáo dục. Vì vậy, nâng cao hiệu quả vận dụng AI phải tập trung vào ba năng lực cốt lõi của người giảng viên: Thiết kế bài giảng; tổ chức hoạt động nhận thức; kiểm tra, đánh giá và điều chỉnh quá trình dạy học. Đây là cơ sở để AI phục vụ người thầy, hỗ trợ người học và góp phần nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo ở Học viện Chính trị.

Tài liệu tham khảo:

1.     Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu Toàn quốc lần thứ XIV, tập I, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2026.

2.     Bộ Chính trị (2024), Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

3.     Đảng bộ Học viện Chính trị, Văn kiện Đại hội đại biểu Đảng bộ Học viện Chính trị lần thứ XVII, Hà Nội, 2025.

4.     Quân ủy Trung ương (2025), Nghị quyết số 3488-NQ/QUTW ngày 29/01/2025 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong Quân đội.

5.     Thủ tướng Chính phủ (2021), Quyết định số 127/QĐ-TTg ngày 26/01/2021 ban hành Chiến lược quốc gia về nghiên cứu, phát triển và ứng dụng trí tuệ nhân tạo đến năm 2030.

6.     Thủ tướng Chính phủ (2020), Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03-6-2020 phê duyệt Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.